Foste op Ameland

Geplaatst op woensdag 23 augustus 2006 @ 15:15 , 1175 keer bekeken

Foste op Ameland  

door Boppo Grimsma

Op een van mijn speurtochten door de vaderlandse mythen en sagen kwam ik een verhaal tegen over de "Foste-tempel" op Ameland.

"...op Ameland de afgod Foste vereerd werd, en dat Hajo, heer van dat eiland, zijnen tempel ten jare 866 tot een klooster vertimmerde....."[1]

Bovenstaande tekst staat in "Cronyk en Waaragtige Beschrijvinge van Friesland". Van het boekje wordt vermeldt dat de inhoud terug gaat op ene "Okko van Scharl". Deze Okko zou in de tiende eeuw geleefd hebben! Helaas, de waarheid is minder spectaculair; deze Okko van Scharl is waarschijnlijk een verzinsel van de schrijver A.C. van Stavoren, die het boekje in 1597 uitgaf. De kroniek staat vol fabuleuze verhalen, waardoor de echtheid van de inhoud door wetenschappers sterk in twijfel getrokken wordt.

De inhoud van de kroniek dient men dus met een korrel zout te nemen, maar soms zijn er aanwijzingen uit andere bron waaruit blijkt dat de overlevering toch een kern van waarheid kan hebben.

Zo heeft tussen Ferwert en Wanswert heeft het klooster Foswert gelegen. Dit klooster is in 1580 met de grond gelijk gemaakt. Foswert betekent de wierde (terp) van Foste.

Volgens Okko van Scharl lag dit klooster eerst op Ameland. Het klooster zou in 866 gebouwd zijn, en in 1109 verplaatst naar de vaste wal, omdat de bewoners zwaar te lijden hadden van zeerovers.[2] Het klooster op Ameland werd volgens de kroniek gebouwd op de plaats van een Foste-tempel.


Het klooster Foswert op Ameland is nog niet ontdekt, evenmin als de Foste-tempel. Volgens de geschiedkundige Herre Halbertsma heeft het klooster Foswert in het dorp Nes gelegen, op de plek waar nu de fundamenten van een kerk liggen. Hij leidt dit ondermeer af uit: de oude sagen, het feit dat de kerk te Nes en het klooster Foswert (op de vaste wal) beide Johannes de Doper als patroon hadden, en dat het klooster Foswert (op de vaste wal) uitgestrekte landerijen op Ameland bezat. [3]


Overblijfselen van de Foste-tempel zijn niet ontdekt. Direct bewijs ontbreekt dus. Secundaire aanwijzingen zijn er wel. Zo trof Herre Halbertsma tijdens het onderzoeken van de fundamenten van de verdwenen kerk te Nes in 1952, een zwerfkeienfundering aan van een tufstenen zaalkerkje. Het gebruik van tufsteen wijst op een ontstaan vóór de 12e eeuw.[4] Een heel oud kerkje dus. Het is aangetoond dat kerken vaak gebouwd werden op locaties van Germaanse heiligdommen.

Op korte afstand van de fundamenten van de kerk te Nes ligt de Willibrordsdobbe. Volgens oude overleveringen zou koning Redbad hier een ontmoeting gehad hebben met Willibrord.

Uit historische geschriften is bekend dat bronnen een speciale betekenis hadden in de Germaanse religieuze voorstelling, en dat heiligdommen in de buurt van bronnen lagen.

 

De dorpstraat te Nes getekend in 1790

Deze Willibrordsdobbe ligt dus in de buurt van de mogelijke locatie van de Foste-tempel, én de bron wordt in de volksoverlevering verbonden met de heidense koning Redbad. Deze Redbad heeft ook een band met de god Fosite. Koning Redbad en Fosite worden beide genoemd in de levensbeschrijving van Willibrord (~800 n.o.j.). Fosite werd vereerd op het eiland Fositesland. Vroegere onderzoekers hebben voorgesteld dat Fositesland uit de "Vita Sancti Willibrordi" Ameland zou zijn. De onderzoeker Willy Krogmann heeft echter overtuigend aangetoond dat Fositesland het huidige Helgoland is. Opvallend is dat op Fositesland ook heilige bronnen waren.[5]

De naam Foste lijkt verdacht veel op die van de Germaanse god Fosite. In andere bronnen uit de 16e 17e en 18e eeuw worden ook nog de namen van de god Fosta, Phoseta en de godin Phoseta, Fosta en Vosta genoemd. Volgens Krogmann zijn al deze namen terug te voeren op de god Fosite die in de Vita Sancti Willibrordi genoemd wordt. [6]

 Tot slot, wat vertelt de volksoverlevering:

De verzamelaar van volksoverleveringen in Friesland, Waling Dykstra, schrijft in 1895 in zijn boek Uit Frieslands Volksleven het volgende over Fosta:

Foswerd.

Ameland heette oudtijds Fostaland, omdat de godin Fosta daar een tempel had. Later, na de invoering van het christendom, werd de naam Ameland meer algemeen, maar in de taal des volks bleef het nog lang Fosta- of bij verkorting Fosland. In dien tijd stichtte men daar een klooster, en omdat men niet wist welken naam aan dit gesticht te geven, werden twee monniken op reis gezonden; naar het eerste woord , dat zij zouden hooren, wilde men het klooster noemen. De monniken ontmoetten weldra eenen boer. Op de vraag der geestelijken:"Waar gaat de reis heen, vriend?"was het antwoord:"Foswert". Dit was de verkorte uitdrukking voor Fosta-waarts of naar Fostaland. Aldus werd het Klooster Foswert genoemd.

In 1090 is dit klooster overgebracht naar Ferwerd, een kwartier ten zuiden van het dorp, waar twee bijelkander staande boerenhuizen nog den naam Foswerd dragen, maar in de volkstaal het Ferwerder klooster genoemd


[1] Berg van den L.Ph.C., Proeve van een Kritisch Woordenboek der Nederlandsche Mythologie, 1846

[2] Halbertsma, H., Frieslands oudheid, Utrecht, 2000

[3] Halbertsma, H., Frieslands oudheid, Utrecht, 2000

[4] Langen, G.J., de, e.a., Ferwerderadiel, Archeologische Routes in Nederland 29, ROB, 2000

[5] Krogmann, W., Die heilige Insel, ein beitrag zur altfriesischen Religionsgeschichte, 1942

[6] Krogmann, W., Die heilige Insel, ein beitrag zur altfriesischen Religionsgeschichte, 1942

 


Welkom bij Clubs!

Kijk gerust verder op deze club en doe mee.

Wat is dit?


Of maak zelf een Clubs account aan: